Ngày 7 tháng 2 năm 1942,
Khi mục tiêu đã nằm gọn sau đường ngắm, tâm trí gần như chỉ còn một khoảng "không" vô biên vô ngã.
Giữ chặt trong tay khẩu súng săn TOZ-8[note82301], cô thợ săn mười tám tuổi Serafima Markovna Arskaya, một lần nữa lại đưa tâm trí mình vào trạng thái mà cô đã trải qua vô số lần. Lúc này, con hươu đã nằm gọn giữa vạch chữ T[note82302].
Khoảng cách tầm một trăm mét. Gió lặng.
Dù đang ở giữa rừng núi, nhưng phía trước cô đang không có bất kì cành cây tán lá nào chắn ngang. Một cơ hội gần như lý tưởng.
Chỉ một ý chí "ngắm bắn" duy nhất đã có thể xóa bỏ mọi tạp niệm khác trong tâm trí cô thợ săn, giống như ánh trăng làm mờ đi các vì sao trên khung trời đêm đông. Nhưng rồi ý chí độc nhất ấy cũng tan biến, đó là khi người thợ săn đã đạt đến trạng thái "không" vô tận. Cô kiểm soát hơi thở, ghìm chắc nòng súng để nó không còn rung lắc. Chỉ còn bước cuối cùng, siết cò một cách nhẹ nhàng, thì đúng lúc ấy, một thứ gì đó đột ngột xuất hiện, đứng chắn giữa vạch chữ T và con mồi.
- Ấy!
Tiếng kêu buột miệng đột ngột làm chệch đường ngắm. Tâm trí của cô thợ săn vốn đang trong trẻo bỗng bị khuấy lên đục ngầu.
Một chú hươu con, nó đã nằm ngủ ở đó nãy giờ, chợt tỉnh giấc bật dậy giữa đám cỏ rậm.
Có lẽ hươu con vừa mới cai sữa, nó cứ quấn quýt quanh hươu mẹ, vờn vờn như làm nũng đòi tình yêu thương. Hươu mẹ đáp lại, âu yếm liếm mặt hươu con. Serafima lại phải tốn khá nhiều tâm sức để tập trung trở lại và xoá bỏ tạp niệm một lần nữa. Cô tự nhắc bản thân đừng nghĩ, và không được nghĩ. Chỉ cần tập trung, như cô vẫn thường làm.
Serafima ổn định hơi thở, nhắm vào đầu hươu mẹ.
Cô siết cò, nòng súng giật lên, chú hươu con vụt biến mất khỏi tầm nhìn qua kính phóng đại.
Khoảnh khắc này, mọi ngày sẽ khiến cô lắc đầu tiếc nuối, nhưng hôm nay lại giống như một sự ban ơn.
Khi Serafima rời mắt khỏi kính ngắm, cảnh tượng xung quanh vốn đã bị cô loại bỏ khỏi tâm trí bỗng hiện ra, như một ký ức bất chợt. Tuyết trắng còn sót lại trên cành cây và bầu trời mùa đông trong xanh phía sau kẽ lá.
Vừa mới năm ngoái, quân Đức đã nổ súng tấn công Liên Xô mà không một lời báo trước. Dẫu vậy làng Ivanovskaya vẫn không có gì thay đổi và cuộc sống của dân làng vẫn tiếp diễn.
- Trúng rồi!
Một giọng nói dịu dàng bên tai, lúc này Serafima mới nhớ ra mẹ cô, bà Ekaterina, cũng đang ở đó.
- Hưmmm…
- Có chuyện gì vậy? - Mẹ cô nghiêng đầu hỏi một cách khó hiểu. Serafima nghĩ, cũng hợp lý thôi, vì cô vẫn luôn vui vẻ mỗi khi hạ gục được một con mồi. Mẹ cô chắc là đã không trông thấy chú hươu con. Cô đang phân vân không biết có nên giải thích cho mẹ không thì bà nói:
- Fima, mẹ thấy con đã hát trước khi bắn.
- Con hát ạ? - Serafima tròn mắt, cô hoàn toàn không nhớ gì cả.
- Phải - Mẹ cô trả lời - Mẹ thấy con khẽ ngân nga bài Katyusha[note82303]. Mẹ có hơi ngạc nhiên đấy, mọi khi con tập trung lắm cơ mà.
“À” - Serafima mơ hồ đáp lại. Cô nhìn xác hươu mẹ vừa bị mình hạ gục. Con hươu bị bắn một phát trúng vào đầu, không kịp vùng vẫy, tứ chi duỗi thẳng, nó đã chết ngay tắp lự.
Cô tự hỏi, thật kỳ lạ. Tại sao xác chết, dù hình thù không thay đổi mấy so với lúc còn sống, nhưng chỉ cần nhìn một cái là có thể biết rằng nó đã mất đi sự sống rồi?
- Tuyệt vời, Fima.
Serafima bước về phía con mồi, cô nghe mẹ cô thì thầm như thường lệ.
- Bắn giỏi lắm, con gái mẹ cừ thật. Giờ thì mọi người trong làng sẽ có thịt để ăn, mùa màng cũng sẽ không bị phá hoại nữa.
Mỗi khi cô hạ gục con mồi, mẹ cô đều khen cô như vậy, như thể đó là một giao kèo giữa Serafima, cô thợ săn giỏi nhất làng, và mẹ Ekaterina, người đã dạy cô cách bắn súng.
Trên thực tế, Serafima chưa bao giờ đi săn để giải trí hay thử thách kỹ năng của mình. Làng nông nghiệp Ivanovskaya nơi cô sinh sống luôn phải đối phó với vấn đề thiếu hụt nguồn thịt và vấn đề động vật hoang dã phá hoại mùa màng. "Vì vậy, cần phải có ai đó săn bớt hươu đi." - Cô tự nhủ.
Nghĩ đến đó, Serafima chợt thốt ra những lo lắng mà cô đã nhiều lần hỏi đi hỏi lại với mẹ:
- Mẹ ơi. Sắp tới con lên Moskva học, mẹ đi săn một mình liệu có được không? Còn việc nhà của, việc đồng áng nữa?
Serafima đã đạt thành tích xuất sắc trong chương trình trung học, nên cô sẽ theo học tiếp tại một trường đại học ở Moskva vào mùa thu tới. Dù làng Ivanovskaya ở ngay vùng ngoại ô, nhưng từ đây đến Moskva vẫn phải đi bộ mất hai ngày, nên sắp tới Serafima sẽ ở trong ký túc xá nên sẽ khó có cơ hội về thăm mẹ, ngoại trừ những kỳ nghỉ dài. Trong thời gian đó, việc săn bắn vẫn phải tiếp tục. Nhưng không còn người đàn ông nào trong làng biết dùng súng, vậy nên mẹ cô, người phụ nữ ba mươi tám tuổi, nghiễm nhiên sẽ phải gánh vác vai trò đó. Mẹ cô lắc lư thân hình phốp pháp khỏe khoắn, nở một nụ cười kiên cường:
- Mẹ là người đã dạy con đi săn mà, sao có thể không ổn được chứ. Vả lại, con xem, mẹ khỏe hơn con nhiều đấy, con bé ốm nhom ốm nhách này!
Bà Ekaterina dùng sợi dây thừng buộc con hươu nặng ước chừng tám mươi lăm cân, bằng với cân nặng của bà, rồi bắt đầu kéo đi. Serafima, vốn nhẹ hơn mẹ tới ba mươi cân, vội vàng buộc thêm một một sợi dây nữa và giúp mẹ vận chuyển con mồi, trong tay cô vẫn đang ôm khẩu súng trường.
- Fima, con nhìn mọi người xung quanh xem. dân làng với các thầy cô ở thị trấn, tất cả đều tự hào khi biết con sẽ lên Moskva học đại học. Con là sinh viên đại học đầu tiên của làng mình mà lị.
- Vâng. Nhưng Cha Matvei ở thị trấn, hôm nọ con gặp trên đường về, cha nói rằng được đi Moskva thì cũng tốt thôi nhưng đừng trở thành con rối của Đảng[note82304]. Vì Stalin là một nhà độc tài đáng sợ, chỉ vì một lời chỉ trích nhỏ cũng đã xử tử, đã giết hàng trăm ngàn người rồi. [note82305]
- Cha xứ Matvei lại nói luyên thuyên những điều bậy bạ như vậy sao? Con không được kể với ai đâu đấy nhé.
- Tại sao vậy ạ?
- Vì nếu người ta biết cha xứ mà nói những điều bịa đặt đó, ổng bị xử liền đấy.
Serafima bối rối không biết trả lời thế nào. Cô không rõ liệu mẹ cô đang nói đùa hay đang bày tỏ sự bất mãn theo một cách nào đó.
Hai người kéo con hươu đi xuyên rừng, dấu giày của mẹ con họ và vệt máu hươu đỏ như son in hằn lại phía sau.
Serafima thì lại không nghĩ nhiều. Ở Liên Xô, không phải lúc nào người ta cũng có thể phân biệt được rõ ràng đâu là lời nói đùa và đâu là lời chỉ trích. Nhưng dù sao đi nữa, những gì được phép nói và những gì không được phép nói đã được định trước. Người ta có thể bày tỏ sự bất mãn về đời sống hoặc các chỉ tiêu lao động với quan chức trong các cuộc họp địa phương, nhưng không bao giờ được buông lời chỉ trích Đảng. Việc viết thư cho cánh báo chí để phàn nàn về các quan chức được khuyến khích, nhưng nếu chỉ trích giới lãnh đạo tối cao thì sẽ bị bắt ngay lập tức. Mẹ cô biết điều đó nên đã đổi chủ đề.
- Con hãy quên việc cầm súng đi săn mà tập trung vào việc học hành đi, cô gái thông minh của mẹ. Mẹ tự hào lắm khi con gái mẹ được vào đại học. Các thầy cô giáo ở thị trấn cũng bảo rằng con sẽ ổn thôi. Sau khi xong đại học, con định sẽ dùng vốn tiếng Đức đã học để trở thành một nhà ngoại giao mà, phải không?
- Vâng.
- Nhưng thời buổi bây giờ, liệu học tiếng Đức có bị người ta coi là tay sai phát xít không chứ?
- Không đâu mẹ. Thầy Friedrich có vẻ thân thiết với những người trong Đảng mà.
Trường trung học mà Serafima theo học nằm ở thị trấn, cách làng Ivanovskaya khoảng một giờ đi bộ. Thầy Friedrich là giáo viên dạy môn tiếng Đức tại đó. Thầy là một người Đức lưu vong và là Đảng viên Đảng Cộng sản Đức [note82306]. Sau khi Chiến tranh Xô-Đức bùng nổ, có lẽ vì lo sợ bị nghi ngờ mà thầy vẫn thường nói với học sinh rằng cuộc chiến tranh của Liên Xô chống lại Đức là một cuộc chiến vệ quốc chính nghĩa, đồng thời là một cuộc thánh chiến giải phóng nhân dân Đức khỏi sự áp bức của bọn phát xít. Khi Serafima quyết định theo học đại học, thầy đã nghiêm túc nhờ cô: "Khi em đến Moskva, nếu có ai hỏi thăm thầy, hãy nói rằng thầy Friedrich là người luôn kiên quyết đấu tranh chống lại chủ nghĩa phát xít để giải phóng quê hương."
Khi nghe Serafima kể lại điều đó, bà Ekaterina đáp lại bằng giọng điệu có phần lạnh nhạt:
- Ừm. Dân Đức cũng khổ thật. Tự họ đã chọn đâm đầu đi theo Hitler, để rồi phải lao vào cuộc chiến khốc liệt với chúng ta.
- Không phải vậy đâu mẹ ạ. - Serafima buột miệng phản bác. Cô nói như thuộc làu những điều mà thầy Friedrich, người thầy dạy cô tiếng Đức theo cách dịu dàng khuyến khích, đã nói và cũng là điều mà cô tin.
- Hitler được lên làm Quốc trưởng không phải qua bầu cử mà là do Hindenburg [note82307] đã bổ nhiệm ông ta. Kể từ đó người dân Đức không có cách nào để chống lại bè lũ phát xít. Cho nên hiện tại, những người Đức bị buộc phải tham gia chiến tranh đều là nạn nhân của chủ nghĩa phát xít cả. Đợi tới khi chiến tranh kết thúc rồi, chắc chắn hai nước sẽ hòa hảo trở lại. Kẻ làm khổ nhân dân, dù ở đâu, lúc nào cũng luôn là tầng lớp áp bức..
- Phải rồi - mẹ cô mỉm cười với vẻ mặt dịu dàng - Giống như vở kịch con thích đúng không.
- Vâng. Sau khi chiến tranh kết thúc, con nhất định sẽ trở thành nhà ngoại giao để xây đắp cho mối quan hệ giữa Đức và Liên Xô tốt đẹp hơn.
Hơn mười năm trước, đoàn kịch giáo dục cộng đồng đã đến làng Ivanovskaya để biểu diễn một vở kịch về tình hữu nghị. Đó chính là lần đầu tiên cô được nghe đến “nước Đức”. Họ giới thiệu rằng đây là một câu chuyện có thật giữa những người lính Đức và Nga trong Thế chiến thứ nhất. Sau đó họ đã trình diễn vở kịch cho bà con trong làng xem.
Cốt truyện đại khái như sau: Trong khi người dân không muốn vì Sa hoàng mà lao vào cuộc chiến vô nghĩa với quân Đức thì tin tức về cuộc cách mạng của Lênin đang lan truyền khắp nơi, tâm trạng chán ghét chiến tranh dần bao trùm các mặt trận. Nhân vật chính, một người lính Nga, kêu gọi anh em binh sĩ xung quanh hãy ngừng cuộc chiến vô ích này lại. Họ bắt đầu phản đối bằng cách bắn súng với pháo đi hướng khác và dùng bồ câu gửi những bức thư viết bằng tiếng Đức cho phía bên kia chiến tuyến, thuyết phục binh lính Đức cùng đình chiến bởi vì “chúng tôi sẽ không bắn”. Đồng đội của anh lính Nga lần lượt tập hợp lại, họ bàn với nhau rằng hãy đào ngũ và gia nhập quân đội cách mạng lật đổ Sa hoàng, chấm dứt chiến tranh. Vậy là họ cùng lên kế hoạch sẽ bỏ trốn hàng loạt. Nhưng tồi, đêm trước khi kế hoạch được thực hiện, một tên lính Cossack phản bội đã thông báo cho cấp trên. Viên sĩ quan đeo dây vàng trên vai ra lệnh cho binh sĩ bắn chết anh lính. Nhưng anh em binh sĩ không chịu nghe theo. “Đã vậy, hãy để kẻ thù bắn hắn!” viên sĩ quan gầm lên.
Anh lính bị đẩy khỏi chiến hào, trở thành mục tiêu trước họng súng quân Đức. Serafima nhớ rằng mình đã nhắm tịt mắt lại vì sợ nhân vật chính sẽ bị giết. Tuy nhiên, không hề có tiếng súng nào vang lên. thay vào đó là một câu tiếng Nga lớ ngớ đáp lại: “Đồng chí ơi … chúng tôi … không bắn đâu!” Những người lính Đức, họ biết được kế hoạch qua các lá thư, đã ra khỏi chiến hào để giải thoát cho anh lính Nga. Binh sĩ hai bên vứt súng xuống và ôm chầm lấy nhau, viên sĩ quan đeo dây vàng và tên lính Cossack phản bội bị áp giải đi. Vở kịch kết thúc bằng phân cảnh binh sĩ của hai bên hứa hẹn về những cuộc cách mạng ở mỗi nước và rồi họ bịn rịn chia tay nhau. Serafima bé nhỏ đứng dậy vỗ tay nhiều đến độ hai bàn tay đau nhói.
… Bây giờ nhìn lại, thì câu truyện đó có hơi sách vở, và có lẽ đã có chút phóng đại so với diễn biến thật, nhưng sự thực là suốt cái đêm sau khi vở kịch kết thúc, Serafima đã quá phấn khích đến độ không thể ngủ được.
Lý do, có lẽ không gì khác ngoài việc cô đã tìm thấy hình bóng của người cha mà cô chưa một lần gặp mặt trong vở kịch đó.
- Mẹ ơi, ba cũng vậy phải không? Ba đã quyết định rút khỏi cuộc chiến với quân Đức, rồi sau đó trở về và tự nguyện gia nhập Hồng quân để chiến đấu với Bạch vệ, đúng không ạ?
- Đúng vậy
Câu trả lời của mẹ cô chỉ ngắn gọn như vậy rồi im bặt. Serafima nghe được từ sự im lặng đó như thể mẹ đang nói "Nhiều người đã bỏ mạng vì chiến tranh đấy". Cha cô trở về vào năm 1923, khi nội chiến đã kết thúc và qua đời một năm sau đó. Cô chỉ biết mặt cha qua bức ảnh chụp duy nhất trong khoảng thời gian một năm ngắn ngủi này. Khi nghĩ về cha, và khi nghĩ về Tổ quốc hiện tại, trong lòng cô vẫn tràn ngập những băn khoăn.
- Vậy mà con lại đi học đại học, liệu có ổn không? Con biết dùng súng mà, ngay cả Mishka bằng tuổi con cũng nhập ngũ rồi, con không cần phải chiến đấu sao?
- Con là con gái đấy.
- Nhưng Lyudmila Pavlichenko cũng là phụ nữ mà vẫn chiến đấu anh dũng ở Krym đấy mẹ. [note82308]
- Họ khác, họ là những người rất đặc biệt, Lyudmila Pavlichenko đã hạ hai trăm tên giặc Đức rồi. Còn con, Fima này, dù nói là muốn đi chiến đấu nhưng liệu con có dám xuống tay giết người không?
Không rõ đây đã là lần thứ mấy mẹ hỏi cô câu này, Serafima vẫn trả lời như mọi khi:
- Dạ con không…
- Vậy thì không được, Fima à. Chiến tranh là chuyện giết chóc. - Mẹ cô đặt sợi dây thừng buộc con hươu xuống, nghiêm giọng trả lời.
- Ba con, Mark ấy, hồi đó đã ngán chiến tranh đến tận cổ rồi, nên mới đào ngũ và trở về làng. Rồi ông như lay động lòng trước ‘Sắc lệnh Hòa bình’ của Lênin [note82309]. Nên khi quân Bạch vệ đến, ba con nói rằng lần này ông nhất định phải chiến đấu để bảo vệ Liên Xô và tự mình quay lại chiến trường. Mẹ có ngăn cản hết lời ba con cũng nhất quyết không nghe… Và rồi khi trở về, mẹ mới biết ông đã mắc bệnh phổi nặng do đã phải chiến đấu ở vùng băng tuyết lạnh giá. Cũng vì vậy mà ba đã mất mà chưa kịp nhìn mặt con.
Serafima cúi đầu. Giờ đây, cô nỡ lòng nào bỏ lại mẹ một thân một mình để ra chiến trường?
- Fima này, con đã được sinh ra. Liên Xô mà Mark đã quên mình bảo vệ, quả thực rất khác so với nước Nga cũ. Như mẹ đây, một người từng một chữ bẻ đôi cũng không biết, nhờ có các lớp bình dân học vụ [note82310] mà giờ cũng đọc báo làu làu rồi. Con em trong làng giờ đây cũng được đi học, và con gái của mẹ đã có thể vào đại học. Mẹ rất biết ơn điều đó. Dù kolkhoz [note82311] có hơi vất vả, nhưng cũng nhờ đó mà mẹ không phải lo chuyện học phí cho con.
Mẹ cô thở ra một làn hơi trắng xóa, rồi nói tiếp:
- Mark chiến đấu quên mình, không phải là để đứa con gái sắp chào đời của ông ấy lại phải đi lính đâu.
- Vâng… - Cuối cùng, như mọi lần, cô vẫn phải thừa nhận rằng mình không có đủ ý chí để ra trận.
Tháng trước, ngôi làng này đã đứng trước việc phải quyết định là có sơ tán hay không. Mệnh lệnh “không lùi một bước” đã được ban hành nên dân làng vẫn sống cuộc sống sinh hoạt thường ngày dù họ có nghe tiếng pháo nổ vọng lại từ xa. Ở những vùng phía bắc và phía nam, quân Đức đã tiến xa hơn về phía đông nên việc không sơ tán cũng đã gây chút hoang mang. Tuy nhiên cũng có nhiều người thở phào nhẹ nhõm bởi quá trình di tản mà người dân Liên Xô cần tuân theo là một phần của chiến lược tiêu thổ. Nếu quyết định sơ tán, họ phải đốt bỏ toàn bộ nhà cửa, tiêu hủy số gia súc ít ỏi, vứt lại mọi thứ và di chuyển đến nơi được nhà nước chỉ định.
Ngôi làng này dù nhỏ bé nhưng có thể coi là một điểm trung chuyển nằm giữa hai thành phố quan trọng Tula và Moskva. Khả năng cao ngôi làng sẽ không phải là mục tiêu chiến lược khi bọn Đức muốn dồn sức tấn công Moskva. Và sau khi Moskva được giữ vững, ngôi làng sẽ trở thành một điểm vận chuyển quan trọng, vậy nên quyết định không sơ tán đã được cả làng nhất trí.
May mắn thay, quân phòng thủ Moskva, được tiếp viện kịp thời từ mặt trận Viễn Đông [note82312], đã thành công đánh đuổi bọn Đức. Và rồi vào đầu năm nay, Hồng quân đã mở cuộc phản công mùa đông, nên mọi người có thể tạm thời yên tâm một phần.
Hai mẹ con đã ra khỏi rừng và đang đi bộ xuống con đường núi. Việc kéo con hươu trở nên dễ dàng hơn nhiều. Chẳng mấy chốc, họ đã đến một nơi có thể nhìn xuống ngôi làng. Serafima vẫn luôn thích nhìn xuống làng Ivanovskaya từ chỗ này. Mỗi khi dừng chân tại đây, cô đều nghe thấy tiếng bác Antonov bổ củi. Vợ bác, Natalya, thường thấy vác những bao bột mì, sẽ vẫy tay chào cô. Ông Gennady từng là đầu bếp trên thị trấn, đang khéo léo xẻ thịt con mồi và để riêng các phần thịt và da. Cô nhóc Elena, em gái của Mikhail, khi được chia cho một phần thịt hươu, sẽ trả công Serafima bằng những món kẹo ngọt mà em nhận được từ một cậu bạn trên thị trấn. Không khí gia đình Volkov có chút trầm buồn vì người con trai cả đã đi xa, nhưng cả ba người họ vẫn đang chờ đợi anh trở về. Serafima thì khác, dù nhớ cha nhưng cô chưa bao giờ cảm thấy tủi thân vì gia đình chỉ có hai người. Bởi vì cô đã có ngôi làng này, nơi mọi người đều xem nhau như gia đình.
- Mẹ ơi, con xin lỗi. Con nhất định sẽ học xong đại học rồi trở về. Cũng may là chúng ta chưa đến nước phải chạy khỏi nơi này…
Bà Ekaterina thở phào nhẹ nhõm, rồi nở một nụ cười có chút tinh quái.
- Phải rồi. Với lại, lỡ thằng Mikhail nó về mà không gặp được con thì sao?
- Mẹ ơi, đã bảo con với Mishka không phải là như thế mà.
Mikhail đáng lẽ sẽ cùng cô theo học đại học. Tuy nhiên, khi nghe tin về cuộc chiến, anh đã tình nguyện nhập ngũ và ra chiến trường. Kể từ đó, cha mẹ và cô em gái Elena vẫn luôn chờ đợi anh trở về, còn Serafima thì vẫn được mọi người đối đãi như con dâu tương lai của nhà Volkov.
- Tóm lại, việc chiến tranh cứ để đàn ông lo. Đấy vốn là thứ mấy ổng khơi mào với nhau, còn phụ nữ chỉ là nạn nhân đứng sau chịu đựng. Khó khăn lắm quân ta mới giữ được Moskva [note82313], đừng dở chứng từ bỏ cơ hội vào đại học như vậy chứ…
Lời nói của mẹ bỗng dưng bị ngắt quãng. Serafima cũng nhận ra điều bất thường.
Không hề có tiếng bác Antonov chặt củi. Cũng không có tiếng trẻ con chơi đùa. Sự tĩnh lặng này chỉ có thể là dấu hiệu của việc nhịp sinh hoạt thường ngày bị gián đoạn. Một âm thanh xa lạ vang lên, đó là tiếng động cơ ô tô chứ không phải tiếng máy kéo. Nhưng không ai trong làng có ô tô, và cũng hiếm khi có ô tô từ bên ngoài đến. “Có phải Hồng quân không nhỉ ... ” Bà Ekaterina đang thì thầm, thì bỗng một tiếng thét vang lên từ phía làng. Tiếng thét đó đầy áp lực và thô bạo một cách lạ thường, như tiếng gầm gừ của một con thú dữ. Bà nghe được mấy câu vọng lại nhưng không rõ, bà thoạt nhận ra điều gì đó, khuôn mặt bà sợ hãi quay sang nhìn Serafima. Cô gật đầu đáp lại theo phản xạ:
- Tiếng Đức. Câu đó nghĩa là ‘Xếp hàng!’
Còn tiếp ...
2 Bình luận