Giờ trà chiều
1. Vị Thần nghiêm khắc và tỉ mỉ
...Nói đến đó thôi, trước khi suy nghĩ về tính cần thiết của Dân chủ, chúng ta hãy nghỉ giải lao một chút. Hikage cũng cứ thư giãn đi, nói chuyện gì mình thích cũng được.
– Bảo là chuyện mình thích... Mà thôi, em cũng mệt rã rời rồi nên được nghỉ cũng may. Để em đi pha trà.
– Cảm tưởng sau khi kết thúc nửa đầu bài giảng thế nào?
– Hừm. Sao nhỉ. Đúng là toàn chuyện tôn giáo thật. Lúc đầu Hội trưởng lôi Kinh Thánh ra làm tài liệu tham khảo ngay phát súng đầu tiên, em còn tưởng là trò đùa gì chứ.
– Có vẻ cậu đã thay đổi nhận thức rồi nhỉ.
– Với lại, nhìn vào lịch sử châu Âu thế này, em thấy cứ như họ đang chơi trò tranh giành quyền uy của Kinh Thánh ấy. Kiểu như đối phương dùng Kinh Thánh để dát vàng lên quyền lực, thì phe mình cũng dùng Kinh Thánh để khoe mẽ lại ấy.
– Ừ, Hikage mà cũng để ý được điểm tốt đấy chứ. Đúng là có khía cạnh đó thật. Cuộc chiến giữa Thuyết Vương quyền thần thánh (quyền vua do Chúa ban) và Thuyết Nhân quyền thần thánh (quyền con người do Chúa ban) chính là như vậy.
Tinh thần Pháp trị tồn tại một cách nghiêm nhiên giữa con người. Tuy nhiên, thứ 《Pháp》 này về bản chất là luật tập quán, nên tùy thuộc vào cách giải thích Kinh Thánh – nguồn luật mạnh mẽ nhất – mà nó có thể xoay chiều thế nào cũng được. Vì thế, cách giải thích nào thu thập được nhiều sự ủng hộ hơn sẽ trở thành kẻ chiến thắng của thời đại đó... Sự biến thiên của tư tưởng chính trị châu Âu cũng có thể được giải thích theo cách như vậy.
– Chỗ đó em thấy hơi khó hiểu. Ngay cả Nhà vua cũng phải tuân theo pháp luật là chuyện đương nhiên, tức là pháp luật rất mạnh đúng không ạ? Nhưng pháp luật đó lại có thể giải thích thế nào cũng được? Thế là nghiêm hay lỏng vậy?
– Chỗ đó có liên quan đến sự kỳ quặc của tôn giáo mang tên Kito giáo.
Câu chuyện phải quay ngược về xa xưa hơn nữa, trước khi Jesus ra đời.
***
Thần của Kito giáo cũng giống Thần của Do Thái giáo, vốn là vị thần dân tộc của Israel tên là Yahweh.
Đặc trưng của vị Thần này nói tóm gọn trong một câu là: "Cực kỳ nghiêm khắc và tỉ mỉ". Trong Cựu Ước viết chi chít những chỉ thị tỉ mỉ từ Thần, và những ví dụ thực tế về việc nếu chống đối làm Thần nổi giận thì sẽ gặp phải những chuyện khủng khiếp thế nào.
– Tỉ mỉ đến mức đó ạ?
– Ừ. Cứ thử đọc Sáng Thế Ký mà xem, chán ngấy luôn đấy.
Ví dụ như trong câu chuyện Tàu Noah nổi tiếng, Thần chỉ định cả kích thước con tàu, còn chỉ thị phải làm thành ba tầng.
Trong nghi thức lễ hội thì chỉ thị từ thực đơn món ăn, cách chế biến, cách ăn, cho đến cách xử lý đồ ăn thừa.
Đến cả cách làm Lều Hội kiến (Đền tạm) hay chiếc rương đựng phiến đá Mười Điều Răn, Thần cũng chỉ thị tường tận từng li từng tí từ kích thước, chất liệu, đồ trang trí, cho đến cấu tạo để luồn đòn khiêng.
– ...Nghe cứ như kiểu "ông tự xuống mà làm đi" ấy nhỉ.
– Hơn nữa, đối với những kẻ vi phạm kỷ luật, Thần Yahweh cực kỳ nghiêm khắc. Hễ có chuyện gì là lại bảo giết sạch cả tộc, diệt cỏ tận gốc con cháu. Không phải dọa đâu mà là giết thật, giết không ghê tay. Hiếm có vị Thần nào thiếu khoan dung đến mức này.
Điều này có lẽ phần lớn là do kinh nghiệm của dân tộc Do Thái khi từng mất nước và bị bắt làm tù binh toàn bộ sang Babylonia.
Thần Yahweh trước đó cũng chỉ là một vị thần dân tộc bình thường được mọi người kính trọng, nhận vật hiến tế, ban phát ân huệ thiên nhiên và giáng thiên tai. Nhưng những người Do Thái mất nước, để không đánh mất cả bản sắc dân tộc, đã tái thiết lại một thần thoại mới.
Rằng chúng ta đã ký kết một giao ước nghiêm ngặt với Thần nhưng lại phá vỡ nó nên mới mất nước thế này, nhưng nếu hối cải và sống đúng theo giao ước thì một ngày nào đó Thần nhất định sẽ tiêu diệt kẻ thù và giành lại tổ quốc cho chúng ta...
Để thần thoại này đứng vững, thì vị Thần đó cần phải là một vị Thần có nội dung giao ước chi tiết, rõ ràng, được ngôn ngữ hóa hẳn hoi, hơn nữa còn phải nghiêm khắc với cả phe ta lẫn phe địch. Nếu giao ước là thứ mơ hồ không rõ là có tuân thủ hay không, thì họ sẽ lo âu không biết mình có đang hành động đúng theo yêu cầu của Thần hay không; và nếu không phải là vị Thần của những cơn thịnh nộ tàn khốc, thì không thể giải thích được tại sao họ lại gặp phải chuyện khủng khiếp thế này, cũng như không thể kỳ vọng việc Ngài sẽ tiêu diệt kẻ thù trong tương lai.
Cứ thế, vị Thần của 《Pháp luật》 nghiêm khắc và tỉ mỉ Yahweh đã ra đời.
***
Nhân tiện thì, Do Thái giáo đã sinh ra Kito giáo sau cái chết của Jesus.
Kito giáo không kế thừa luật pháp nghiêm ngặt của Do Thái giáo. Bản thân Jesus chưa từng nói một lời nào về việc được phép vứt bỏ luật pháp, ngược lại ông còn khẳng định rằng luật pháp của Thần hoàn toàn có hiệu lực chừng nào thế giới còn tồn tại, nhưng ông cũng nói rất nhiều điều có thể giải thích là không cần kế thừa luật pháp cũng được. Trong số đó nổi tiếng nhất là câu trả lời khi ông được một nhà thông thái hỏi: "Điều răn nào là quan trọng nhất?".
Jesus đã trả lời thế này.
『Thứ nhất là yêu mến Thiên Chúa. Thứ hai là yêu người thân cận. Chẳng có điều răn nào trọng hơn hai điều này.』
(Tin Mừng theo Thánh Máccô, chương 12)
"Chẳng có điều răn nào trọng hơn hai điều này! Cảm giác như mấy điều luật khác có không tuân thủ cũng chẳng sao ấy nhỉ!"
Cậu cứ mở miệng là kêu ca nội dung bài giảng này cực đoan thế nọ thế kia, nhưng chẳng phải chính những điều cậu đang nói mới là cực đoan hơn sao?
"Dạ, dạ vâng, xin lỗi, chuyện tôn giáo mà lị, em sẽ cẩn thận ạ."
Mà, tôi vốn chẳng sợ thần thánh gì, cứ thích gì nói nấy thôi.
"Hội trưởng đúng là tồi tệ!"
Ngoài ra còn có một phát ngôn nổi tiếng khác: 『Ngày sabát được tạo ra cho con người, chứ không phải con người cho ngày sabát』 (Tin Mừng theo Thánh Máccô 2-27). Con người không tồn tại vì luật pháp, mà luật pháp tồn tại vì con người. Đây cũng là một trong những căn cứ để "lách" luật.
Và rồi, sau cái chết của Jesus, một thiên tài vĩ đại đã xuất hiện để thiết lập nền tảng lý luận, biến đức tin của giáo đoàn do Jesus dẫn dắt thành một hệ thống hoàn chỉnh. Đó là Phaolô.
Các môn đệ của Jesus đều trở thành những nhà truyền giáo nhiệt thành, nhưng điểm đặc biệt của Phaolô là ông đã nỗ lực truyền bá đức tin cho cả dân ngoại (Dân ngoại: những người không phải người Do Thái).
Thời bấy giờ vẫn chưa có cái gọi là Kitô giáo. Jesus và các môn đệ cũng chỉ là một phái nhỏ gọi là "Phái Jesus thuộc Do Thái giáo" mà thôi. Vì vậy, thứ mà Phaolô định truyền bá thực chất vẫn là Do Thái giáo.
Thế nhưng, Do Thái giáo về cơ bản là một tôn giáo dân tộc, với giáo lý rằng chỉ cần tuân theo lời của vị Thần bảo hộ dân tộc thì sớm muộn gì Ngài cũng sẽ tiêu diệt các dân tộc thù địch và giành lại tổ quốc cho họ. Nó hoàn toàn không có tính phổ quát để áp dụng cho dân ngoại. Thêm vào đó, về mặt quy tắc, có một cơ chế khiến người ngoài dù muốn cũng không thể gia nhập sau này.
Trong Do Thái giáo, giao ước với Thiên Chúa được coi trọng hơn tất cả, nhưng cậu có biết giao ước quan trọng nhất trong số đó là gì không?
"Ừm... Là Mười Điều Răn của Moses phải không ạ?"
Rất tiếc, sai rồi.
"Hả? Nhưng cái đó nổi tiếng nhất mà. Còn được dựng thành phim nữa."
Moses đúng là một ngôn sứ vĩ đại đối với dân tộc Do Thái, nhưng nếu nói đến vĩ nhân lớn nhất trong lịch sử Do Thái thì phải là Abraham. Ông là ngôn sứ đầu tiên, là cha đẻ của đức tin, người đầu tiên thể hiện sự quy y tuyệt đối vào Thiên Chúa, và được xem là tổ phụ của mọi người Do Thái. Người mà Thiên Chúa đã hứa "Ta sẽ ban vùng đất này cho dòng dõi ngươi" chính là Abraham.
Và hành động mà Thiên Chúa bắt buộc Abraham phải thực hiện để đổi lấy đất đai và sự phồn vinh của con cháu, chính là giao ước quan trọng nhất đối với người Do Thái. Tức là 《Cắt bì》.
"...Cắt bì? Là cái gì thế ạ?"
Là cắt bỏ phần bao quy đầu của dương vật đấy.
"Hả? ...Là, ơ, phẫu thuật cắt bao quy đầu ấy ạ?"
Người Nhật thường ngạc nhiên khi nghe đến chuyện cắt bì, nhưng trên bình diện thế giới, việc này khá phổ biến. Có nơi vì lý do vệ sinh, có nơi vì lý do tôn giáo.
Dù sao thì Thiên Chúa cũng đã ra lệnh cho Abraham: "Mọi nam giới trong dân tộc ngươi, sinh ra được tám ngày phải chịu cắt bì. Đó sẽ là dấu hiệu cho giao ước giữa Ta và các ngươi. Kẻ nào không chịu cắt bì sẽ bị loại trừ khỏi dân tộc". Đây không chỉ là phẫu thuật cắt bao quy đầu đơn thuần, mà là một nghi thức nhập môn (initiation) bắt buộc đối với đứa trẻ sơ sinh tám ngày tuổi. Có như vậy, bé trai đó mới được công nhận là thuộc về dân tộc Do Thái.
"Cho em hỏi, thế còn phụ nữ thì sao ạ?"
Về phụ nữ thì Thiên Chúa hoàn toàn không đề cập đến. Thời đó, việc phụ nữ sống độc lập khỏi đàn ông là điều không tưởng, họ cũng không phải là lực lượng chiến đấu, nên chắc Ngài nghĩ chỉ cần quy định chặt chẽ với đàn ông là đủ.
Cứ thế, cắt bì trở thành bản sắc rõ ràng của dân tộc Do Thái. Nếu không cắt bì thì không được ở dưới sự bảo hộ của Thiên Chúa, nên Mười Điều Răn của Moses cũng chẳng là cái đinh gì so với nó cả.
Và vì nếu không được cắt bì vào ngày thứ tám sau khi sinh thì coi như bỏ đi, nên Do Thái giáo vốn dĩ trở thành một tôn giáo bất khả thi trong việc truyền đạo hay tuyên giáo cho người ngoài.
"Thì đúng là thế thật..."
Tuy nhiên, Phaolô lại muốn truyền bá đức tin của mình cho dân ngoại, tức là những người ngoài Do Thái chưa được cắt bì. Trong một phần của Kinh Thánh được cho là do ông viết, 『Thư gửi tín hữu Rôma』, ông đã trang bị lý luận cho mục đích đó.
『Người Do Thái chính hiệu không phải là kẻ mang dáng vẻ bề ngoài, và phép cắt bì chính hiệu không phải là vết sẹo lộ ra nơi thân xác. Người Do Thái chính hiệu là người Do Thái tận đáy lòng, và phép cắt bì chính hiệu là phép cắt bì trong tâm hồn, theo tinh thần của Thần Khí chứ không phải theo chữ viết của Lề Luật.』 (Thư gửi tín hữu Rôma, chương 2)
"Ông Phaolô này đang nói cái quái gì thế ạ..."
Có lẽ người thời đó cũng có cảm tưởng y hệt Hikage bây giờ vậy.
Nhưng Phaolô sau đó vẫn tiếp tục hùng biện và triển khai logic của mình. Trong đó, lập luận xuất sắc nhất là đoạn ông lôi Abraham, đương sự của giao ước cắt bì, ra làm dẫn chứng. Tóm lại là: "Abraham được Thiên Chúa công nhận là đối tác giao ước, nhưng chẳng phải lúc đó Abraham vẫn chưa cắt bì sao?". Thì đúng là thế, vì đó là chuyện trước khi giao ước cắt bì được thiết lập mà. "Vậy Abraham làm thế nào để được Thiên Chúa công nhận khi chưa cắt bì? Là nhờ đức tin". Do đó, "người chưa cắt bì cũng có thể được công nhận là người Do Thái nhờ đức tin"...
"Ra, ra là thế? Nghe cũng có vẻ thuyết phục?"
Sau đó, tài hùng biện của Phaolô càng thêm sắc bén. Ông liên tục tung ra những từ ngữ mang tính tâm linh như đức tin, thần khí, tâm hồn, và cuối cùng tuyên bố rõ ràng rằng các tín hữu đã được giải phóng khỏi Lề Luật.
『Ai yêu thương thì đã chu toàn Lề Luật.』 (Thư gửi tín hữu Rôma 13-8)
Bằng cái lý lẽ nghe vừa hiểu lại vừa không hiểu kiểu như "Luật pháp vẫn có hiệu lực nhưng chúng ta tuân theo nó về mặt tâm linh bằng đức tin nên là OK", Phaolô đã quy giản những luật lệ chi tiết và hà khắc của Do Thái giáo thành một hoạt động tinh thần vô cùng đơn giản.
"Thế thì đâu còn là Do Thái giáo nữa..."
Chính xác. Có thể nói vào thời điểm này, 『Phái Jesus thuộc Do Thái giáo』 đã lột xác thành 『Kitô giáo』. Có những học thuyết cho rằng Kitô giáo thực chất là Phaolô giáo, hay Phaolô mới là giáo chủ thứ hai, cũng đều xuất phát từ bối cảnh này mà ra.
Nguyên nhân lớn nhất khiến Kitô giáo có thể trở thành tôn giáo toàn cầu ── tất nhiên việc được chọn làm quốc giáo của Đế quốc La Mã cũng đóng vai trò lớn, nhưng hơn thế nữa ── tôi nghĩ chính là nhờ cách giải thích luật pháp này của Phaolô.
Tóm lại, chỉ cần yêu mến Thiên Chúa, yêu thương người thân cận, và tin vào Jesus Christ, thì sau đó làm gì cũng được! Đó chính là Kitô giáo.
"Làm gì cũng được á? C-Có ổn không đấy, Hội trưởng khẳng định chắc nịch thế."
Ví dụ nhé, Kitô giáo không có điều cấm kỵ về ăn uống.
"À, nhắc mới nhớ. Trong tu viện họ vẫn ủ rượu vang với bia ầm ầm. Thịt cá cũng ăn thả ga."
Cũng không có cấm kỵ trong thương mại. Nếu là Do Thái giáo, sách 『Đệ Nhị Luật』 có ghi rõ "Không được lấy lãi từ đồng bào", nhưng Kitô giáo không có luật đó.
"Nếu người Kitô giáo chỉ được cho vay không lãi suất thì chắc giờ này kinh tế thế giới sập tiệm rồi..."
Cũng không có những nghi thức tôn giáo bị bắt buộc và lồng ghép vào đời sống hàng ngày như Do Thái giáo hay Hồi giáo.
"Kiểu như cầu nguyện năm lần một ngày, hay không được làm việc vào ngày Sabát ấy hả?"
Kiểu kiểu thế. Việc đi nhà thờ vào Chủ nhật hay cầu nguyện mỗi khi có dịp chỉ là do các tín đồ sùng đạo tự nguyện làm, chứ không phải do luật định.
Trong tu viện, các tu sĩ sống theo giới luật nghiêm ngặt, nhưng đó chỉ là giới luật của tu viện. Bản thân Kitô giáo hầu như không có giới luật. Nội tâm là tất cả. Chính vì thế mà nó kiên cường trước sự đàn áp và cũng dễ dàng trong việc truyền giáo.
Tuy nhiên, việc Thiên Chúa của Kitô giáo là một vị thần của 《Luật pháp》 nghiêm minh và chi tiết thì vẫn không thay đổi. Khía cạnh hà khắc đó được viết dày đặc trong toàn bộ Cựu Ước, và ngay cả trong Tân Ước cũng có thể thấy rõ ràng trong sách Khải Huyền của Gioan.
Vì phải đọc những thần thoại về vị thần của 《Luật pháp》 nghiêm minh chi tiết từ nhỏ, nên tinh thần thượng tôn pháp luật đã khắc sâu vào tâm trí người Kitô giáo. Mặt khác, vì luật pháp cụ thể gần như không tồn tại, nên tùy theo cách giải thích Kinh Thánh mà muốn hiểu sao cũng được. Dưới cái bóng của Kitô giáo, nơi hội tụ hai yếu tố thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn là 『Đức tin đầy sợ hãi』 và 『Sự vô pháp trên thực tế』, các nhà tư tưởng châu Âu đã tranh giành nhau quyền uy của Thiên Chúa.
2. Thiên hoàng thực sự đã từng là Thần
Nhân tiện, ngoài châu Âu ra, còn có một quốc gia khác cũng làm cái việc y hệt như cuộc 『Tranh giành Thần thánh』 này suốt chiều dài lịch sử.
"Hả, ở đâu cơ? Ả Rập à?"
Là cái nước Nhật này đấy.
"Hả? Nhật Bản làm gì có tôn giáo nào quyền uy đến thế? Chùa chiền với đền thần thì cùng lắm một năm đi lễ vài lần..."
Nhớ lại lịch sử Nhật Bản đi. Ở thời đại nào cũng vậy, chẳng phải luôn tồn tại một nhân vật được tôn sùng ở vị trí quân chủ, người ban 『Chức tước』 cho kẻ cai trị trên danh nghĩa sao?
"...Đừng bảo là, ừm, ...Thiên hoàng bệ hạ nhé?"
Đúng rồi đấy. Còn "đừng bảo là" cái gì nữa.
"C-C-Cái chủ đề này có ổn không đấy? Bình thường bài giảng này đã thò một chân vào mấy lĩnh vực nhạy cảm rồi, giờ còn lôi cả Thiên hoàng ra thì mấy ông lớn bên cánh tả hay cánh hữu lại chẳng nhảy dựng lên mà mắng vốn cho à."
Bình tĩnh lại chút đi. Cánh tả hay cánh hữu, mấy cái khái niệm sớm muộn gì cũng biến mất đó quan tâm làm gì. Ai muốn nói gì thì cứ nói. Đây là sách giáo khoa, nên tôi sẽ cung cấp những tư liệu cần thiết cho việc học mà không kiêng nể bất kỳ ai.
"Nhưng ý Hội trưởng tóm lại là Thiên hoàng là Thần chứ gì."
Chính xác.
"C-C-Có thật là ổn không vậyyyyyy."
＊
Cậu cũng biết Hoàng gia nước ta là vương triều có thời gian duy trì liên tục dài nhất thế giới tính đến thời điểm hiện tại chứ?
Chà, chuyện từ thời Thần Vũ Thiên hoàng thì độ xác thực lịch sử khá là đáng ngờ, nhưng nếu tính từ thời Kế Thể Thiên hoàng (Keitai), giai đoạn mà sự tiếp nối huyết thống được sử học coi là chắc chắn, thì không nghi ngờ gì nữa, đây là vương triều lâu đời nhất thế giới. Tính ra là kéo dài khoảng 1500 năm.
Việc một vương gia tồn tại lâu đến thế là trường hợp cực kỳ hiếm. Ví dụ như Trung Quốc với 4000 năm lịch sử, triều đại dài nhất là nhà Chu cũng chỉ khoảng 800 năm. Ở châu Âu, gia tộc Habsburg dù phồn vinh rực rỡ cũng chỉ được khoảng 600 năm.
Ở một đảo quốc chật hẹp thế này, kẻ nắm quyền thay đổi liên tục từ Fujiwara, Taira, Minamoto, Hojo, Ashikaga, Oda, Toyotomi, đến Tokugawa... nhưng Hoàng gia thì vẫn tồn tại vững vàng. Đây là một chuyện kinh thiên động địa đấy. Tóm lại, kẻ cai trị ở bất kỳ thời đại nào cũng chưa từng nghĩ đến việc tiêu diệt Hoàng gia để tự mình thay thế làm Vua Nhật Bản.
"Chẳng phải là do không đến mức cần phải tiêu diệt sao?"
Cũng có thời đại như thế, nhưng cũng có những thời đại Hoàng gia là cái gai trong mắt kẻ cai trị.
Hậu Bạch Hà Thiên hoàng (Go-Shirakawa) đã làm khổ họ Taira, Hậu Đề Hồ Thiên hoàng (Go-Daigo) đã hành hạ họ Minamoto lên bờ xuống ruộng, nhưng dù Thiên hoàng có bị ép thoái vị hay bị đày ra đảo, họ cũng không bao giờ bị giết, chứ đừng nói đến việc bị tru di cả dòng họ. Trong khi đó là cái thời đại mà việc giết sạch gia tộc tướng địch để trừ hậu họa là chuyện đương nhiên.
"Cái đó, ừm, chắc là do sợ hãi sự uy nghiêm chăng?"
Đúng vậy, Thiên hoàng là một tồn tại đáng kính sợ. Có thể nói nỗi sợ hãi đối với Hoàng thất đã khắc sâu vào linh hồn người Nhật.
Vì thế, các đời cai trị không loại bỏ Thiên hoàng, mà ngược lại còn lợi dụng quyền uy đó. Taira no Kiyomori nhờ cướp được quyền uy của Thiên hoàng từ tay các công gia nên mới thiết lập được chính quyền võ gia đầu tiên trong lịch sử.
Điểm này rất giống với châu Âu, nơi người ta tranh giành quyền uy của Chúa trong Kitô giáo, phải không? Có thể nói Thiên hoàng chính là vị thần duy nhất của 《Thiên hoàng giáo》.
"Hội trưởng định nói Thiên hoàng ngang hàng với Chúa của Kitô giáo á? Thế thì hơi khiên cưỡng quá không..."
＊
Không hề khiên cưỡng. Có bằng chứng đàng hoàng.
Minh Trị Duy Tân chính là cuộc cách mạng sử dụng sức mạnh của 《Thiên hoàng giáo》 này. Bởi lẽ kẻ địch là Mạc phủ Edo, một vương triều hùng mạnh kéo dài hơn hai trăm năm. Thái tổ Ieyasu thậm chí còn được thần thánh hóa thành 《Thần Quân》, và tư tưởng "không được chĩa mũi kiếm vào gia huy hoa thục quỳ" đã thấm nhuần từ các đại danh (Daimyo) cho đến nông dân thị thành. Gọi đó là chế độ quân chủ chuyên chế cũng chẳng sai.
Để vượt qua nỗi sợ hãi đối với Vua, chỉ còn cách lợi dụng đức tin đối với Thần.
"À há, giống như cách những người Thanh giáo có thể xử tử vua Charles Đệ nhất ấy hả."
Chuẩn luôn. Tôi rất vui vì cậu nhớ nội dung bài giảng.
Tư tưởng Tôn Hoàng tóm lại chính là 《Thiên hoàng giáo》. Vì đây là đức tin đã khắc sâu trong tâm khảm người dân trên khắp nước Nhật, nên người dân thuộc mọi tầng lớp ở mọi vùng miền mới có thể đoàn kết dưới mục tiêu lật đổ Mạc phủ để 『Duy Tân』 thế giới dưới trướng Thiên hoàng.
Hơn nữa, 《Thiên hoàng giáo》 cũng đã thấm nhuần vào cả phe Mạc phủ Tokugawa đối địch.
Vị Tướng quân cuối cùng, Tokugawa Yoshinobu, xuất thân từ phiên Mito, mà phiên Mito lại là vùng đất thịnh hành tư tưởng Tôn Hoàng. Khi biết quân đảo mạc đang phò tá Thiên hoàng, ông ta chỉ còn nước đầu hàng. Nếu là một Tướng quân không bị nhiễm tư tưởng Tôn Hoàng, biết đâu ông ta đã bị xử tử giống như Charles Đệ nhất rồi cũng nên.
Và, đoạn sau đây mới là đỉnh cao.
Chính phủ Duy Tân đã phái đặc sứ sang Âu Mỹ để sửa đổi các hiệp ước bất bình đẳng mà Mạc phủ Tokugawa đã nhắm mắt ký bừa. Đó là Phái đoàn Iwakura.
Tuy nhiên, các cường quốc chẳng thèm coi trọng họ như những nhà ngoại giao, vì họ đến từ một đảo quốc non trẻ ở vùng Viễn Đông. Vì thế, Phái đoàn Iwakura đành từ bỏ việc sửa đổi hiệp ước bất bình đẳng và chuyển sang tập trung thị sát, nghiên cứu văn hóa phương Tây.
Trong phái đoàn này có một đại thiên tài. Đó là Ito Hirobumi, người sau này trở thành Thủ tướng đầu tiên.
Ông cũng đã hấp thu đầy đủ các tư tưởng chính trị Âu Mỹ rồi về nước, trải qua nhiều chức vụ trọng yếu trong chính phủ, và đến năm Minh Trị thứ 21 thì được bổ nhiệm làm Chủ tịch Viện Cơ mật. Viện Cơ mật là cơ quan tư vấn của Thiên hoàng, và mục đích lớn nhất khi thành lập là để soạn thảo Hiến pháp Đế quốc.
Trong phiên họp đầu tiên của Viện Cơ mật, Ito Hirobumi đã có một bài diễn thuyết về Hiến pháp. Đây là một bài đại diễn thuyết đi vào lịch sử dù ít người biết đến, nên tôi sẽ trích dẫn đoạn liên quan ra đây.
『Nay khi định ra Hiến pháp, trước hết phải tìm cái "Cơ trục" của nước ta, xác định xem "Cơ trục" đó là gì. Nếu không có Cơ trục mà phó mặc chính trị cho nhân dân vọng nghị, thì chính sự sẽ mất đi thống hệ, quốc gia theo đó mà diệt vong.』
『Phàm ở Âu Châu, nền chính trị Hiến pháp đã nảy mầm hơn ngàn năm, nhân dân không chỉ quen thuộc với thể chế này, mà còn có Tôn giáo làm trụ cột, thấm nhuần sâu sắc, quy tụ nhân tâm về một mối. Thế nhưng ở nước ta, thế lực Tôn giáo lại nhỏ yếu, chẳng có thứ gì đủ sức làm trụ cột quốc gia.』
『Phật giáo tuy từng có thời cực thịnh, kết nối nhân tâm trên dưới, nhưng đến nay đã suy vi. Thần đạo tuy dựa trên di huấn tổ tông mà thuật lại, nhưng lại thiếu cái lực của tôn giáo để khiến lòng người quy phục. Ở nước ta, thứ duy nhất có thể làm trụ cột chỉ có Hoàng thất mà thôi.』
"......Xin lỗi, làm ơn dịch giùm em với......"
Thật thảm hại quá đi! Đại khái nội dung là thế này:
『Khi ban hành Hiến pháp, trước hết phải xác định được cái gọi là 'Trụ cột' của đất nước. Nếu giao phó chính trị cho nhân dân mà thiếu đi trụ cột thì chính trị sẽ rối loạn, đất nước sẽ diệt vong.』
『Ở châu Âu, chính trị Hiến pháp đã nảy mầm từ hơn một ngàn năm trước. Người dân không chỉ quen thuộc với thể chế Hiến pháp, mà Tôn giáo còn đóng vai trò trụ cột, thẩm thấu sâu sắc và đoàn kết lòng người thành một khối. Tuy nhiên, ở nước ta sức mạnh tôn giáo quá yếu, chẳng có thứ gì đủ tầm vóc để trở thành trụ cột quốc gia cả.』
『Phật giáo đã từng hưng thịnh và nắm giữ lòng người, nhưng nay đã suy tàn. Thần đạo dù kế thừa và tôn trọng truyền thống, nhưng với tư cách là một tôn giáo thì lại không đủ lực để quy tụ nhân tâm. Trụ cột của nước ta chỉ có thể là Hoàng thất.』
Ito Hirobumi không chỉ nhìn thấu vai trò hạt nhân của Kitô giáo trong nền chính trị lập hiến châu Âu, mà còn tìm ra lời giải tối ưu để áp dụng điều đó vào Nhật Bản. Bằng ý tưởng vô tiền khoáng hậu "nếu không có Kitô giáo thì tự mình tạo ra", Nhật Bản đã khiến toàn bộ người dân vứt bỏ chế độ đẳng cấp cũ kỹ, đoàn kết lại thành 'một quốc gia thống nhất', và thực hiện công cuộc hiện đại hóa thần tốc hiếm thấy trong lịch sử thế giới.
＊
Tuy nhiên, hàng thay thế rốt cuộc vẫn chỉ là hàng thay thế. Thiên hoàng có một điểm khác biệt mang tính quyết định so với Thượng đế của Kitô giáo. Dù nói thế nào đi nữa, đó là điểm: Thiên hoàng là con người bằng xương bằng thịt.
Điểm này có cả lợi ích lẫn tác hại.
"......Cho em nghe về tác hại trước đi ạ. Nghe sợ quá."
Cậu run rẩy cái gì thế? Sẽ không có chuyện gì đáng sợ như cậu tưởng đâu.
Tác hại của việc Thiên hoàng - một vị Thần - lại là con người thực tế nằm ở chỗ: khi đặt Thiên hoàng lên ngôi vua, vì không tồn tại một quyền uy nào cao hơn thế nữa, nên tinh thần "Pháp trị" (Rule of Law) rốt cuộc đã không thể nảy mầm trong lòng người Nhật. Hiến pháp Đại Nhật Bản Đế quốc ôm trọn khuyết điểm này, nên nó không trang bị đủ sức mạnh của một bản hiến pháp cận đại.
Chính vì thế mà người Nhật đến tận bây giờ vẫn chưa hiểu rõ về Hiến pháp, và nhờ đó tôi mới có đất để giảng giải tràng giang đại hải như thế này đây.
"Kể cũng đúng, ừm, đúng là vậy thật. Lúc đầu nghe bảo 'Pháp luật' mạnh hơn cả Vua, em đã ngạc nhiên lắm."
Nhưng cũng có lợi ích. Việc là một con người thực tế đồng nghĩa với việc ý chí của vị Thần đó rất rõ ràng, nên các cuộc tranh giành quyền lực không kéo dài dai dẳng.
Việc Tokugawa Yoshinobu dứt khoát tháo chạy trong trận Toba-Fushimi chính là ví dụ điển hình.
Thiên hoàng là vị Thần có thực thể, nên việc Ngài đứng về phía quân triều đình là điều không thể nghi ngờ. Vì vậy, ông ta thẳng thắn thừa nhận thất bại.
Trong Sự biến 2.26 cũng vậy. Các sĩ quan đã sát thương nhiều lãnh đạo chính phủ, khiến chức năng chính phủ tê liệt tạm thời, nhưng vì Thiên hoàng - tức Thần - có thực thể, nên ý chí của Ngài rất rõ ràng: "Hãy trấn áp cuộc đảo chính". Cuộc phản loạn không lan rộng mà bị dập tắt ngay lập tức.
Nếu đây là Thượng đế của Kitô giáo, vì không có thực thể nên ý chí của Ngài sẽ trở thành "mạnh ai nấy phán". Nếu các bên đều khăng khăng bảo vệ quan điểm của mình thì sẽ thành chiến tranh tôn giáo.
"Cái đó mà là... lợi ích... hả trời? Chà, đúng là đỡ hơn việc xảy ra chiến tranh tôn giáo thật."
Lợi ích to lớn là đằng khác! Lợi ích này có lẽ đã phát huy tác dụng lớn nhất vào lúc kết thúc chiến tranh. Vào thời điểm đó, chính phủ đã không còn hoạt động nữa. Bình thường thì sẽ đại loạn. Nhưng vì thánh ý của vị Thần hữu hình được truyền qua radio đến toàn quốc, nên toàn bộ người dân mới nhận thức được sự bại trận. Sự hỗn loạn tồi tệ nhất đã được tránh khỏi đấy.
3. Ai là người quyết định việc vi hiến?
"Nhân tiện nhắc đến chuyện kết thúc chiến tranh, có một điều nữa em muốn hỏi Hội trưởng."
Hửm? Chẳng lẽ là về Điều 9?
"Vâng. Em nghĩ độc giả mua sách vì tưởng đây là sách về Hiến pháp chắc chắn sẽ mong đợi bàn về Điều 9, nên nếu cứ lờ đi hoàn toàn thì có hơi......"
Tôi ghét cái tư duy thiển cận đánh đồng Hiến pháp với Điều 9 nên không hứng thú lắm đâu. Nhưng đang giờ trà chiều, thôi được rồi. Tôi sẽ chiều theo câu hỏi của cậu.
"Ví dụ như Luật An ninh từng gây xôn xao dư luận dạo trước ấy ạ. Cái vụ Quyền phòng vệ tập thể gì đó. Cái đó có vi hiến không ạ?"
Chà, câu hỏi ngốc nghếch. Nhưng đã lỡ hứa trả lời rồi thì đành chịu vậy.
Câu trả lời là: 'Người quyết định điều đó không phải là tôi'.
"Hả, ơ kìa, trả lời kiểu hiển nhiên như thế thì nói làm gì nữa!"
Cậu vừa bảo là hiển nhiên đấy nhé? Vậy thì, ai là người quyết định một đạo luật có vi hiến hay không ở nước ta, cậu trả lời được chứ?
"......Là Tòa án Tối cao đúng không ạ."
Câu trả lời mẫu mực, nhưng sai bét.
"S-Sao lại thế được! Trong Điều 81 Hiến pháp có ghi rõ ràng mà! Bị Hội trưởng chê bai suốt buổi giảng nên em cũng đã đọc kỹ rồi đấy nhé!"
Đúng là có ghi như thế. Nhưng đó là lời nói mớ.
Bởi vì Tòa án Tối cao trước đây đã vài lần đưa ra phán quyết vi hiến, nhưng có rất nhiều trường hợp phán quyết xong rồi... để đó. Nổi tiếng nhất là vụ kiện 'Sự chênh lệch giá trị lá phiếu'. Vấn đề nằm ở chỗ giá trị của một lá phiếu có sự chênh lệch giữa khu vực bầu cử ít dân và khu vực đông dân. Cứ mỗi lần bầu cử Thượng viện là vấn đề chênh lệch này lại nổi lên, kiện tụng xảy ra, phán quyết vi hiến được đưa ra, nhưng chưa bao giờ có chuyện Luật Bầu cử công chức bị vô hiệu hóa bởi phán quyết đó cả. Phán quyết vi hiến không đi kèm với hiệu lực thực tế.
Thế nên Điều 81 Hiến pháp là lời nói mớ, và phán quyết cũng là lời nói mớ nốt.
＊
Đừng hiểu lầm nhé, tôi không phải đang phê phán cái gì đâu. Tôi không bảo phải sửa đổi ngay lập tức, cũng không bảo phải hủy bỏ kết quả bầu cử. Tôi chỉ muốn nói rằng Hiến pháp Nhật Bản là một thứ như vậy đấy.
Có ba hình thức để thẩm tra xem một đạo luật có vi hiến hay không.
Thứ nhất là hình thức có một cơ quan độc lập chuyên trách gọi là 'Tòa án Hiến pháp', và nơi đó sẽ thực hiện việc thẩm tra. Đức là một ví dụ. Tòa án Hiến pháp của Đức có quyền hạn cực kỳ lớn, những đạo luật bị phán quyết là vi hiến sẽ mất hiệu lực ngay lập tức mà không cần thủ tục bãi bỏ tại Quốc hội.
Thứ hai là hình thức giao quyền thẩm tra vi hiến cho cơ quan tư pháp như Tòa án Tối cao. Mỹ là như vậy, và Nhật Bản - nước soạn thảo Hiến pháp theo khuôn mẫu đó - cũng vậy.
Ở những quốc gia mà cơ quan tư pháp được trao quyền thẩm tra vi hiến, họ không thể lấy bản thân đạo luật làm đối tượng để phán xét xem nó có vi hiến hay không.
"Dạ?"
Nói cho cùng, chỉ khi có vấn đề phát sinh và xảy ra kiện tụng, thì phán quyết "đạo luật này là vi hiến" mới có thể được đưa vào như một phần của bản án. Chừng nào chưa có vụ kiện liên quan đến một vụ việc xảy ra trong thực tế, Tòa án Tư pháp không thể đưa ra phán quyết vi hiến.
"Tại sao lại có cơ chế như vậy ạ? Cứ thẩm tra trực tiếp đạo luật thì có sao đâu, tốt mà?"
Sở dĩ có cơ chế như vậy là để ngăn quyền tư pháp lấn lướt.
Tư pháp là quyền phán quyết xem nên áp dụng pháp luật như thế nào khi có một vụ việc cụ thể xảy ra, ai đó khởi kiện và hai bên đang tranh chấp.
Việc phán xét bản thân đạo luật có vi hiến hay không mà không thông qua một vụ tranh tụng cụ thể bị coi là sự lệch lạc khỏi quyền tư pháp, là xâm phạm quyền lập pháp.
Đây cũng là lý do tại sao phán quyết vi hiến không có hiệu lực thực tế. Nếu trao cho nó cái quyền chỉ cần một phán quyết là có thể bãi bỏ pháp lệnh, thì chẳng khác nào nó đã thò một chân vào quyền lập pháp rồi còn gì.
Nhưng đây là chuyện trên phương diện chế độ, còn nếu không biết bối cảnh lịch sử tại sao người ta lại tạo ra cơ chế đó thì cũng vô nghĩa.
Vậy nên, hãy chuyển sang câu chuyện về hình thức thẩm tra vi hiến thứ ba.
"A, đúng rồi đúng rồi, Hội trưởng có bảo là có ba loại."
Thứ ba là trường hợp của nước Anh. Cậu có biết ở Anh ai là người thực hiện thẩm tra vi hiến không?
"Sao em biết được cái đó chứ. Nhưng chắc là khác với Mỹ đúng không? Ừm, là quốc gia có lịch sử Hiến pháp lâu đời nhất mà...... chẳng lẽ là Quốc vương?"
Làm gì có chuyện đó.
Câu trả lời là 'chẳng có ai làm cái đó cả'.
"Hảảảảảảảảả...?"
Ở Anh, ngay từ đầu đã không có khái niệm thẩm tra vi hiến.
Mỹ tuy chiến tranh với Anh để giành độc lập nhưng lại thừa hưởng đậm nét tư duy về quốc chính của Anh, nên trong Hiến pháp hoàn toàn không viết gì về thẩm tra vi hiến cả. Việc Tòa án Liên bang có quyền thẩm tra vi hiến là do hậu thế tự phán đoán mà thôi. Vì vậy, tư duy về thẩm tra vi hiến của Mỹ khá gần với Anh. Nhật Bản cũng tương tự. Tóm lại, cả Nhật và Mỹ, thẩm tra vi hiến coi như 'không có'. Còn ở Anh thì thực sự là 'không có'.
＊
Tại sao ở Anh lại không có thẩm tra vi hiến?
Hãy nhớ lại lịch sử Hiến pháp đã học ở Phần 1. Nguyên mẫu của Hiến pháp là luật tập quán dựa trên chủ nghĩa truyền thống đã chi phối tinh thần châu Âu từ xa xưa. Tại cái nôi của Hiến pháp là nước Anh, Hiến pháp chính là luật tập quán. Luật tập quán là thứ được tuân thủ như lẽ đương nhiên, nên người ta chẳng bao giờ nảy ra cái ý nghĩ phải đi thẩm tra xem có ai tuân thủ nó hay không.
Ở Mỹ, chủ nghĩa truyền thống phai nhạt dần, Hiến pháp cũng được văn bản hóa toàn bộ, nên khái niệm thẩm tra vi hiến mới ra đời. Hơn nữa, văn hóa pháp luật của Mỹ được truyền sang Nhật Bản, và quyền thẩm tra vi hiến đã được ghi rõ trong Hiến pháp Nhật Bản.
Nhưng, cái điểm cốt lõi rằng Hiến pháp về bản chất là luật tập quán thì thực ra vẫn không thay đổi.
Hiến pháp, dựa trên tinh thần "Pháp trị", đặt một xiềng xích vô hình nhưng nặng nề lên tâm trí tất cả mọi người, kìm hãm từng câu từng chữ của những kẻ làm luật —— nó là một thứ như vậy đấy. Giống như việc một tín đồ Kitô giáo ngoan đạo sẽ tuyệt đối không bao giờ quên sự kính sợ đối với Chúa dù chẳng bị ai kiểm tra vậy.
Thế nhưng, ở Nhật Bản không có tinh thần "Pháp trị", nên cái điểm Hiến pháp về bản chất là luật tập quán thường xuyên bị bỏ qua. Chuyện này, chà, có lẽ những người soạn thảo Hiến pháp Nhật Bản đã không hiểu người Nhật rồi.
Vì lẽ đó, quay lại câu trả lời cho câu hỏi đầu chương.
Người quyết định vi hiến hay không, là người viết dự luật ở giai đoạn lập pháp, là các nghị sĩ Quốc hội thẩm nghị nó. Và là từng người dân, những người quan sát điều đó và có thể đe dọa rằng sẽ không bỏ phiếu trong kỳ bầu cử tới. Vì Hiến pháp là luật tập quán, nên hiệu lực của nó không gì khác ngoài áp lực về mặt tinh thần. Khi người ta quên khắc cốt ghi tâm điều đó, Hiến pháp sẽ mất hiệu lực một cách cực kỳ dễ dàng. Vốn dĩ Hiến pháp Nhật Bản cũng chẳng được hậu thuẫn bởi truyền thống mà lị.
Tôi vẫn chỉ là một học sinh cấp ba, chưa có quyền tham chính, nên là——
Người quyết định không phải là tôi. Là các bạn.
......Đấy, chuyện là như thế.
0 Bình luận